Ekonomik İmkansızlıklar ve Rövanşist Kalkınma

Sevdiğim senaristlerden Aaron Sorkin, eğitimden bahsederken eğitimi gümüş bir kurşuna benzetiyor. Türkiye’de eğitim seviyesi arttıkça gelir de artıyor[1].  Gelir seviyesinin artması da tüketimden özel sağlık ve eğitim hizmetlerine ulaşımı ciddi bir şekilde arttırıyor. Aaron Sorkin’in dediği gibi, eğitim gerçekten de bir “gümüş kurşun”. Buna rağmen, gerek Türkiye’de eğitim sisteminde, gerekse eğitime bakışta ciddi sorunlar var.

2019 yılına gelindiğinde, 15 yılda eğitim bakan altı kez değişmiş, lise sınavı altı, üniversite sınavı ise üç defa değişmişti[2]. Eğitimin her aşamasında sorunlar hâkimdi. Çağdaş bir yaşamın olmazsa olmazlarından yabancı dil, Türk eğitim sistemine tabii öğrenciler için büyük bir sıkıntı haline gelmişti. Matematik ve fen alanları öğrencilere zor geldiğinden, öğrenciler nispeten daha kolay bir alan olan Türkçe – Matematik’e geçiyorlardı, bu da TM ile alan bölümlere aşırı bir ilgi anlamına geliyordu. 2018’de yirmi bin öğrenci mezun oldu[3] 2019 yılında üniversitede okumakta olan hukuk öğrencisi sayısı yaklaşık 95 bindi, buna rağmen 116 bin avukat, 14 bin hâkim, 6 bin savcı vardı[4]

Bu “mezun enflasyonu”, üniversite mezunu olmanın değerini de azaltıyor. İkinci nesil üniversite mezunu olmanın faydası, birinci nesil mezun olmanın faydasından çok daha az. Başka bir deyişle ailelerinin ilk nesil üniversite mezunu olan annem ve babam ev ve araba almayı başarabilmişken, ben (ve evlenirsem eşimin) İstanbul’da bir ev ve araba alması çok zor, hatta neredeyse imkânsız görünüyor.

Bu durum hep böyle değildi. 2015 yılında, OECD ülkelerine kıyasla, Türkiye’de üniversiteden mezun olmanın maddi kazancı yüksekti. OECD raporlarına göre Türkiye’de üniversite mezunları, OECD ortalamasına göre hem daha çok kazanıyorlardı hem de yaşları ilerledikçe nispi kazançları daha yüksekti[5]. 2015 – 2020 arasındaki ekonomik gelişmeler, üniversiteden mezun olmanın değerini düşürüyor olabilir mi?

Türkiye, uzun süredir genç işsizliği sorunu ile uğraşmaktadır. 2007’den itibaren, erkek genç işsizlik oranı, OECD oranının altına sadece üç yıl boyunca inebilmiştir. 2019 yılında Türkiye, hem kadın hem erkek genç işsizliğinde OECD ülkeleri arasında dördüncü sıradadır[6]. Benzer bir durum işgücüne katılım oranı için de geçerlidir. 1993’ten itibaren işgücüne katılım oranı OECD ortalamasından düşüktür[7]. Türkiye’nin bu kötü karnesi, ne işte ne eğitimde olan genç nüfusun oranında da sürmektedir. Verinin olduğu en erken yıl olan 2006’dan itibaren, Türkiye hem OECD hem AB oranlarından, en az yüzde on en fazla yirmi puan fazla işte ve eğitimde olmayan nüfusa sahiptir[8]. Açıktır ki Türkiye evlatlarını eğitime de işe de sokamamaktadır.

Bu gelişmelerin, Türkiye’de üniversite eğitimine bakışı da değiştirdiği iddia edilebilir. Boğaziçi Protestoları bağlamında “gazeteler ve haber kanalları” tarafından ateşe atılan akademisyenlere bakıldığında, hepsinin Türkiye eğitim sisteminin yetiştirdiği önemli isimler olduğu gözlenir. Fikret Adaman, Ayşe Buğra, Can Candan, Esra Mungan gibi akademisyenlerin özgeçmişleri etkileyicidir. Sevgili Fikret hoca UNESCO, UN, WWF gibi uluslararası kuruluşlarda çalışmış, Avrupa Konseyi’ne sosyal politika uzmanlığı yapmıştır. Pat Devine, Şevket Pamuk, Murat Sertel gibi duayen iktisatçılarla makaleleri bulunmaktadır. Ayşe Buğra, 2015 yılında Dünya Bilimler Akademisi tarafından, gelişmekte olan ekonomilerde ve küresel düzeyde yaptığı sosyal politika araştırmaları nedeniyle Sosyal Bilimler Ödülü’ne layık görülmüştür. Yedi kitabı, iki çevirisi, 5 derlemesi bulunmaktadır[9].

Şimdinin üniversite mezunlarının üzerindeki (yazının başında bahsettiğimiz) cam tavan ile şimdinin akademisyenlerin başarıları arasındaki bu uçurum, yukarıda bahsettiğimiz akademisyenlere, hatta daha genelde ODTÜ ve Boğaziçi gibi üniversitelere karşı duyulan antipatinin sebebi olabilir. Fakat bu durumun politika önerisi yukarıdakileri aşağıya çekmek değil, aşağıdakileri yukarıya çekmek olmalıdır. Özgür İktisat Açık Ders serimizin[10] ilk konuğu sevgili Emrah Safa Gürkan’ın aktardığı gibi: İngiltere’de üniversite öğrencilerine verilen iki burstan düşüğünü alan öğrenciler, kendi burslarının yükselmesi yerine diğer bursun düşürülmesini istemişlerdir. Önceki yazılarımda[11] kalkınmanın tümel bir fenomen olduğundan bahsetmiştim. Nüfusun sadece bir kısmının değil, tamamının kalkınması amaçlanmalıdır. Şu an ise eşitsiz kalkınmadan kaynaklanan sorunları çözmek için, kalkınmadan tarihsel olarak nasibini alamamış kesimler, rövanşist bir şekilde kalkınmış kesimi aşağıya çekmeye, bu süreçte de kendilerine fayda sağlamaya çalışmaktadır. İroniktir ki uzay çalışmaları yapmak isteyen Türkiye’nin en iyi fizik üniversitesi Boğaziçi ve ODTÜ’dür[12][13][14].

Yazımı bitirirken, 2021 İktisat ve Toplum Dergisi Asaf Savaş Akat İktisat Ödülü’nü “Wage-led versus profit-led demand: A comprehensive empirical analysis” isimli makaleleriyle (Ücret-taraflı ve kar-taraflı talep: Kapsamlı bir deneysel analiz) kazanan Cem Oyvat, Oğuz Öztunalı ve Ceyhun Elgin hocalarımı tebrik etmek istiyorum.


[1] https://link.springer.com/article/10.1007/s00181-020-01848-w

[2] http://www.pervinkaplan.com/detay/egitim-yorgun-6-bakan-6-kez-lise-3-kez-de-universite-sinavi-degisti/7218

[3] https://www.cumhuriyet.com.tr/haber/hukukta-hedef-simdiden-sasti-1519479

[4] https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-49822620

[5] https://read.oecd-ilibrary.org/education/education-at-a-glance-2020_69096873-en

[6] https://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.1524.ZS

[7] https://data.worldbank.org/indicator/SL.TLF.ACTI.ZS         

[8] https://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.NEET.ZS

[9] https://tr.wikipedia.org/wiki/Ayşe_Buğra

[10] Sonraki açık dersimizin (Sinem Adar) kayıt linki: https://us02web.zoom.us/meeting/register/tZAkd–oqD0tGt20Ga9W0ph67nUk0RoWorDr

[11] Gelir Eşitsizliğinin Yükselişi, En kötü durum senaryosu başlıklı kısım. https://tabletdusunce.com/2020/07/16/gelir-esitsizliginin-yukselisi/

[12] https://www.usnews.com/education/best-global-universities/turkey/physics

[13] https://www.topuniversities.com/university-rankings/university-subject-rankings/2020/physics-astronomy

[14] https://haberler.boun.edu.tr/en/news/bogazici-university-among-top-200-universities-world